Cuộc gặp Việt - Xô trên thềm lục địa (Kỳ 1): Một quyết định giữa bộn bề khó khăn

Cuối những năm 1970, Việt Nam bước vào công cuộc khôi phục và phát triển kinh tế trong hoàn cảnh hết sức ngặt nghèo. Chiến tranh đã kết thúc nhưng những hậu quả để lại vẫn hiện diện trên nhiều lĩnh vực. Nền kinh tế thiếu vốn, cơ sở vật chất kỹ thuật còn yếu, nguồn năng lượng phục vụ sản xuất và đời sống chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển. Trong khi đó, những kết quả tìm kiếm, thăm dò dầu khí ở thềm lục địa phía Nam trước năm 1975 đã hé mở triển vọng về một nguồn tài nguyên có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai đất nước.

Tiềm năng ấy đặt ra một bài toán lớn. Để biến những cấu tạo địa chất nằm sâu dưới đáy biển thành các mỏ dầu có thể khai thác, Việt Nam cần nguồn vốn đầu tư rất lớn, công nghệ hiện đại, phương tiện chuyên dụng và đội ngũ kỹ thuật có kinh nghiệm. Đây là những điều kiện mà ngành dầu khí Việt Nam khi ấy từng bước xây dựng.

Trong bối cảnh đó, hợp tác với Liên Xô trở thành một lựa chọn chiến lược.

Ngày 17/12/1979, Tổng Bí thư Lê Duẩn gửi thư tới Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô L.I. Brezhnev, chính thức đề nghị Liên Xô giúp Việt Nam xây dựng ngành công nghiệp dầu khí và hợp tác khai thác dầu khí ở thềm lục địa phía Nam. Ngày 4/3/1980, Tổng Bí thư L.I. Brezhnev có thư phúc đáp, thể hiện sự nhất trí về chủ trương và định hướng triển khai hợp tác.

Ngày 4/3/1980, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô quyết định cử đoàn chuyên gia liên ngành sang Việt Nam, do Thứ trưởng thứ nhất Bộ Công nghiệp Khí đốt Liên Xô Y.V. Zaitsev dẫn đầu. Tham gia đoàn có đại diện các cơ quan kế hoạch, kinh tế đối ngoại, công nghiệp đóng tàu cùng nhiều chuyên gia địa chất, thiết kế và kỹ thuật dầu khí.

Những chuyến làm việc liên tiếp của đoàn chuyên gia Liên Xô tại Việt Nam, cùng các đoàn cán bộ Việt Nam sang Moskva và Baku, đã đưa chủ trương hợp tác cấp cao dần đi vào những vấn đề cụ thể. Hai bên cùng xem xét tài liệu địa chất, đánh giá khả năng khai thác, phương án đầu tư, tổ chức lực lượng và hình thức hợp tác phù hợp.

Ngày 17/4/1980, Thủ tướng Phạm Văn Đồng tiếp ông Y.V. Zaitsev và đoàn chuyên gia Liên Xô. Theo tư liệu lịch sử, tại cuộc gặp này, Thủ tướng đã thể hiện quyết tâm dành sự ưu tiên đặc biệt cho việc phát triển các mỏ dầu ở thềm lục địa phía Nam, kể cả việc điều chỉnh nguồn lực dành cho những công trình khác.

Đó là quyết tâm có ý nghĩa rất lớn trong điều kiện đất nước còn nhiều thiếu thốn. Phát triển dầu khí ngoài khơi đòi hỏi những khoản đầu tư dài hạn, trong khi hiệu quả kinh tế chỉ có thể được xác định rõ sau nhiều năm khảo sát, khoan tìm kiếm và xây dựng công trình. Tuy nhiên, lãnh đạo hai nước đều nhận thấy khả năng hình thành một ngành công nghiệp có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế Việt Nam.

Ngay từ giữa tháng 4/1980, phương án thành lập một xí nghiệp liên doanh Việt - Xô trên nguyên tắc bình đẳng, với sự hỗ trợ vốn vay từ phía Liên Xô, đã được đưa ra thảo luận. Đồng thời, Viện Gipromorneftegaz tại Baku được giao xây dựng luận chứng kinh tế - kỹ thuật cho việc tổ chức khai thác dầu khí trên thềm lục địa phía Nam Việt Nam đến năm 1990.

Một cơ sở quan trọng để triển khai công việc này là những tài liệu địa chất do phía Việt Nam nghiên cứu, tổng hợp, trong đó có báo cáo của nhóm chuyên gia do nhà địa chất Ngô Thường San chủ trì. Kiến thức tích lũy về địa chất Việt Nam được kết hợp với kinh nghiệm thiết kế, xây dựng và vận hành công trình dầu khí ngoài khơi của Liên Xô, từng bước hình thành phương án phát triển phù hợp với điều kiện thực tế.

Trong luận chứng năm 1980, hai bên đã đưa ra những dự báo về trữ lượng, sản lượng, số giếng khoan, hệ thống giàn khai thác và nhu cầu đầu tư. Tổng mức vốn đầu tư dự kiến lên tới khoảng 2,22 tỷ rúp. Những con số này phản ánh quy mô dự kiến của chương trình phát triển dầu khí khi ấy, đồng thời cho thấy tầm vóc của quyết định hợp tác mà Việt Nam và Liên Xô đang chuẩn bị thực hiện.

Sau quá trình trao đổi và hoàn thiện phương án, ngày 3/7/1980, tại Điện Kremlin ở Moskva, Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước Việt Nam Nguyễn Lam và Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước Liên Xô N.K. Baibakov đã ký Hiệp định giữa Chính phủ hai nước về hợp tác tiến hành thăm dò địa chất và khai thác dầu khí ở thềm lục địa phía Nam Việt Nam, dưới sự chứng kiến của lãnh đạo cấp cao hai nước.

Hiệp định năm 1980 xác lập khuôn khổ pháp lý và những nguyên tắc cơ bản cho chương trình hợp tác. Từ đây, hợp tác tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí trên thềm lục địa Việt Nam đã trở thành một nhiệm vụ được hai chính phủ thống nhất triển khai, với những bước chuẩn bị cụ thể về tổ chức, tài chính, kỹ thuật và nhân lực.

Đặc biệt, thỏa thuận này đã đặt nền móng cho một hình thức hợp tác sâu rộng hơn: thành lập, quản lý và vận hành một xí nghiệp liên doanh trực tiếp thực hiện hoạt động dầu khí tại Việt Nam.

(còn tiếp)