Kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống ngành Dầu khí Việt Nam (27/11/1961-27/11/2026)
Từ khát vọng tìm dầu đến hành trình làm chủ khoa học công nghệ
Khởi nguồn từ tầm nhìn chiến lược và những bước chân mở đường
Khát vọng xây dựng ngành Dầu khí Việt Nam không bắt đầu từ ngày một tổ chức chuyên trách ra đời. Trước dấu mốc 27/11/1961, công tác chuẩn bị về nhân lực, tri thức và hợp tác quốc tế đã được triển khai từ những năm đầu sau khi miền Bắc được giải phóng. Trong tầm nhìn phát triển đất nước, dầu khí không đơn thuần là một nguồn tài nguyên, mà còn là nền tảng để xây dựng một ngành công nghiệp hiện đại, góp phần tạo dựng tiềm lực kinh tế quốc gia.
Tầm nhìn ấy được thể hiện rõ qua chuyến thăm Khu công nghiệp dầu khí Baku (Azerbaijan, khi đó thuộc Liên Xô) của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào năm 1959. Tại đây, Người bày tỏ mong muốn Liên Xô nói chung và Azerbaijan nói riêng sẽ giúp Việt Nam xây dựng những khu công nghiệp dầu khí mạnh như Baku. Đó không chỉ là mong muốn tìm thấy dầu dưới lòng đất hay ngoài thềm lục địa, mà còn là định hướng xây dựng ngành công nghiệp khai thác và chế biến dầu khí, phục vụ công cuộc kiến thiết đất nước.

Trên thực tế, công tác chuẩn bị đã diễn ra từ trước đó. Việt Nam chú trọng đào tạo cán bộ, cử học sinh, sinh viên sang các nước xã hội chủ nghĩa học tập những chuyên ngành liên quan đến địa chất, dầu khí. Năm 1958, Chính phủ Việt Nam đề nghị Liên Xô hỗ trợ khảo sát, đánh giá triển vọng dầu khí. Tháng 12/1958, chuyên gia N.K. Griaznov thuộc Viện Nghiên cứu Khoa học Địa chất Thăm dò Dầu mỏ toàn Liên Xô sang Việt Nam, cùng cán bộ trong nước nghiên cứu tài liệu địa chất do Sở Địa chất Đông Dương để lại và xây dựng kế hoạch tìm kiếm dầu khí. Trong số những người trực tiếp tham gia có ông Trần Văn Trị - khi ấy là một nhà địa chất trẻ.
Nhớ lại những ngày đầu ấy, GS.TS Trần Văn Trị cho biết, công tác tìm kiếm dầu khí bắt đầu từ những khảo sát thực địa, thu thập mẫu, phân tích thành phần và nghiên cứu cấu trúc địa chất. Điều kiện làm việc khi đó còn rất hạn chế, phương tiện và thiết bị chưa đầy đủ, nhưng những người đi trước vẫn kiên trì tích lũy dữ liệu, kiểm chứng các dấu hiệu địa chất và xác định khu vực có triển vọng.
Ngày 7/4/1959, Chính phủ Việt Nam cho phép Tổng cục Địa chất ký Hợp đồng số 9431 với Bộ Địa chất Liên Xô về nghiên cứu địa chất, đánh giá triển vọng dầu khí ở miền Bắc. Đến ngày 27/6/1959, Đội khảo sát, nghiên cứu địa chất dầu khí được thành lập, với chuyên gia S.K. Kitovani và các cán bộ Việt Nam do ông Nguyễn Giao phụ trách. Sau quá trình khảo sát, nghiên cứu, tháng 4/1961, báo cáo tổng hợp về địa chất và triển vọng dầu khí miền Bắc được hoàn thành, tạo cơ sở khoa học cho những bước đi tiếp theo.
Trên nền tảng đó, ngày 27/11/1961, Tổng cục Địa chất ban hành Quyết định số 271/ĐC thành lập Đoàn Thăm dò dầu lửa 36. Đây là tổ chức chuyên trách đầu tiên thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, thăm dò dầu khí ở Việt Nam. Theo ông Trần Văn Trị, tốc độ hình thành lực lượng nghiên cứu, khảo sát và tổ chức chuyên trách trong thời gian ngắn cho thấy sự quan tâm, định hướng sớm của Đảng và Nhà nước đối với lĩnh vực dầu khí.

Sau nhiều năm khảo sát, nghiên cứu và khoan tìm kiếm, năm 1975, giếng khoan 61 tại Tiền Hải (Thái Bình, nay thuộc Hưng Yên) phát hiện dòng khí đầu tiên. Mỏ khí Tiền Hải C sau đó được đưa vào khai thác thương mại. Thành quả này không chỉ mang ý nghĩa đối với ngành địa chất, dầu khí mà còn tạo niềm phấn khởi trong xã hội, khẳng định triển vọng tài nguyên dầu khí của Việt Nam.
Từ Bạch Hổ đến năng lực làm chủ công nghệ
Nếu Tiền Hải là dấu mốc khẳng định những nỗ lực tìm kiếm ban đầu, thì Bạch Hổ là bước ngoặt đưa ngành Dầu khí Việt Nam tiến sâu hơn vào lĩnh vực thăm dò và khai thác. Ngày 26/6/1986, tấn dầu thô đầu tiên được khai thác từ mỏ Bạch Hổ, mở ra giai đoạn phát triển mới của ngành. Nhưng thành tựu có ý nghĩa đặc biệt về khoa học đến từ phát hiện dầu trong tầng đá móng granite nứt nẻ.
Ngày 11/5/1987, giếng khoan BH-6 của Liên doanh Vietsovpetro phát hiện dòng dầu công nghiệp từ tầng đá móng granite nứt nẻ, phong hóa. Phát hiện này đặt ra một vấn đề khoa học lớn, bởi theo quan niệm địa chất dầu khí truyền thống, đá móng magma vốn không phải đối tượng chứa dầu khí. Việc xác định dầu được tích tụ trong hệ thống khe nứt, hang hốc của đá móng đã làm thay đổi cách tiếp cận đối với đối tượng tìm kiếm, thăm dò dầu khí tại bể Cửu Long và thềm lục địa phí Nam Việt Nam.

Đến ngày 6/9/1988, dòng dầu thương mại đầu tiên từ tầng đá móng được khai thác tại giếng BH-1, mở ra hướng phát triển mới cho mỏ Bạch Hổ. Thành công này không đến từ một kết quả khoan đơn lẻ, mà là quá trình quan sát, phân tích dữ liệu, tranh luận khoa học, kiểm chứng bằng thực tế và kiên trì theo đuổi những dấu hiệu địa chất khác biệt. Từ phát hiện ban đầu, đội ngũ chuyên gia, kỹ sư Việt Nam và Liên Xô tiếp tục nghiên cứu cấu trúc, quy luật phân bố dầu khí, đặc điểm thấm chứa để xây dựng phương pháp thăm dò, thẩm lượng và khai thác phù hợp.
Theo ông Trần Văn Trị, hai dấu mốc Tiền Hải và Bạch Hổ có ý nghĩa đặc biệt đối với ngành Dầu khí Việt Nam. Nếu phát hiện khí ở Tiền Hải cho thấy những bước khảo sát, tìm kiếm ban đầu đã đi đúng hướng, thì phát hiện dầu trong đá móng Bạch Hổ thể hiện bước tiến về khoa học công nghệ, khả năng giải quyết những vấn đề địa chất phức tạp. Đây cũng là minh chứng cho hành trình chuyển từ học hỏi, tiếp nhận hỗ trợ quốc tế đến từng bước làm chủ tri thức và công nghệ.
Sự trưởng thành ấy không chỉ thể hiện trong lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò và khai thác. Các đơn vị dầu khí đã từng bước hình thành năng lực thiết kế, chế tạo, thi công, lắp đặt và vận hành những công trình biển có yêu cầu kỹ thuật cao. Tiêu biểu, Tổng công ty CP Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC, đơn vị thành viên của PETROVIETNAM) đã phát triển năng lực tổng thầu EPC/EPCIC, thực hiện nhiều công trình giàn khoan, giàn công nghệ, giàn nén khí,... Đáng chú ý, đội ngũ kỹ sư Việt Nam đã từng bước đảm nhận công tác thiết kế chi tiết các công trình dầu khí biển. Đây là bước tiến quan trọng, tạo nền tảng để doanh nghiệp dầu khí tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng dịch vụ kỹ thuật trong nước và quốc tế.
Nhìn lại hành trình ấy, ông Trần Văn Trị cho rằng, sự phát triển của ngành Dầu khí luôn gắn kết giữa khảo sát thực tế và nghiên cứu khoa học. Trên đất liền, công tác tìm kiếm dựa vào khảo sát, thu thập và phân tích mẫu. Ngoài khơi, cần kết hợp địa vật lý, địa chấn và khoan để kiểm chứng các giả thuyết địa chất. Mỗi phương pháp có vai trò riêng, bổ trợ cho nhau trong quá trình đánh giá tiềm năng và xác định đối tượng thăm dò.
Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, ngành Dầu khí cần tiếp tục mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các công nghệ xử lý hiện đại vào nghiên cứu địa chất, địa vật lý, đánh giá tài nguyên và trữ lượng. AI có thể hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu lớn, đánh giá lại các mỏ đã khai thác và tìm kiếm khả năng gia tăng hệ số thu hồi. Tuy nhiên, công nghệ mới chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng tri thức chuyên ngành, dữ liệu tin cậy và kinh nghiệm thực tiễn.
Từ những bước chân khảo sát đầu tiên của Đoàn Thăm dò dầu lửa 36 đến phát hiện dầu trong đá móng Bạch Hổ, từ những cán bộ địa chất đến đội ngũ kỹ sư Việt Nam làm chủ các công trình kỹ thuật phức tạp, hành trình 65 năm Ngày truyền thống ngành Dầu khí Việt Nam là hành trình tích lũy và chuyển hóa tri thức thành năng lực phát triển. Theo ông Trần Văn Trị, thế hệ trẻ cần tiếp tục kết hợp chặt chẽ giữa thực tiễn, khoa học và công nghệ mới; không ngừng học hỏi để làm chủ những công nghệ tiên tiến, tiếp nối tinh thần tìm tòi, dám đi vào những lĩnh vực khó mà các thế hệ đi trước đã mở đường.